Po wybuchu wulkanu nasze krajobrazy wypełniają się ciszą (…). Teraz nadszedł błogosławiony zmrok. Recenzja powieści Stiga Dagermana Poparzone dziecko.

Nie chcę być tak maluczki jak oni, wszystko, czego się dotkną, robi się tak samo małe i ubogie. Przez całe życie nie mogłem ich przez to znieść (…). Najgorsze nie jest to, że jemu [ojcu] się wydaje, że to właśnie jest życie. Najgorsze, że jest z tego zadowolony.

Stig Dagerman Poparzone dziecko
Przekład: Justyna Czechowska
Wydawnictwo Poznańskie 2020 (Seria dzieł pisarzy skandynawskich)

Stig Dagerman był jednym z czołowych pisarzy szwedzkich lat 40. XX wieku. Jego działalność twórcza obejmowała dość krótki czas, naznaczony częstymi kryzysami. Na początku kariery współpracował z gazetą Arbetaren, jak również aktywnie udzielał się
w ruchu syndykalistycznym. Debiutował powieścią Ormen (1945), zaś ostatni utwór Bröllopsbesvär (Weselne kłopoty, tłum. Maria Olszańska) opublikował w roku 1949. Przez cały ten czas zmagał się z lękiem przed napisaniem tekstu, który byłby gorszy od poprzedniego. Potem zapanował w życiu Dagermana długotrwały okres niemocy twórczej, zakończony samobójczą śmiercią w roku 1954. Trudne stany psychiczne i liczne problemy osobiste dotykają także wykreowane przez niego postaci literackie, będące skomplikowanymi, sprzecznymi, miotających się i zagubionymi we własnej egzystencji figurami. Na ostatnich stronach Weselnych kłopotów pisze, iż śmierć jest tylko karą za to, że żyliśmy, co może wskazać na pewne poczucie winy, z jakim zmagał się przez swoje trwające trzydzieści jeden lat życie. Dagerman nigdy nie ukrywał fascynacji pisarstwem Franza Kafki oraz Williama Faulknera. Literaturoznawcy odnajdują z kolei w jego utworach silne podobieństwa do twórczości francuskich egzystencjalistów, na przykład Jean-Paula Sartre’ a czy Alberta Camusa, ale również dostrzegają echa psychoanalizy Sigmunda Freuda w jego dziełach.

Głównym bohaterem Poparzonego dziecka jest młody student literatury, BengtLundin. Akcja powieści rozpoczyna się sceną przygotowań do pogrzebu matki chłopca.W mieszkaniu Lundinówoprócz niego gromadzą się ojciec, nielubiani członkowie rodziny i kilkoro sąsiadów, wypowiadający irytujące Bengta frazesy na temat zmarłej Almy. Widać, że nie jest zainteresowany bezprzedmiotową dyskusją, wyraźnie trzyma się na uboczu. Nie możesobie poradzić ze stratą i dość szybko można dostrzec, że jest przykładem młodego człowieka znajdującego się w kryzysie tożsamości spowodowanym wieloma czynnikami. Nie znajduje pocieszenia w niczym, doświadcza ataków nerwicy, a także nie może sprecyzować uczuć do swojej narzeczonej- wie, że może ufać właściwie tylko jej, jednak odczuwa wobec niej fizyczną i psychiczną odrazę. Jego relacje z ojcem również nie należą do najłatwiejszych. Bengt próbuje na różne sposoby zbliżyć się do niego, ponieważ jest jego jedynym żyjącym rodzicem, ale jednocześnie gardzi nim. Nawarstwienie nieporozumień i wzajemnych pretensji pogłębia wiadomość o utrzymywaniu przez ojca jeszcze za życia Almy zażyłych relacji romantycznych z inną kobietą. Chłopak czuje się oszukany, natychmiast kieruje nienawiść do ojca i jego kochanki, zatracając się w tym uczuciu. Bengt żyje w nieustającym napięciu, zaniedbuje naukę i pielęgnuje nienawiść, pogrążając się w depresji i złości. Wkrótce zbliża się jednak do kochanki ojca, Gun, rozpoczynając z nią romans. Bardzo wyraźnie widać, że Bengt oscyluje między skrajnościami- z jednej strony oddaje się namiętności, z drugiej zaś nienawidzi coraz bardziej. To uczucie jest wszechogarniające, ponieważ chłopak przenosi je na wszystkie aspekty życia, dotyczy nawet niego samego.Kwestią dyskusyjną jest czy nienawiść przenosi się na niego samego, czy może właśnie znajduje swój początek w nim. Ostatecznie wyeksponowane emocje oraz narastające napięcia trwają zdecydowanie za długo i prowadzą do punktu kulminacyjnego, będącego przełomem oraz, wydaje się, naturalną konsekwencją opisanych zdarzeń.

Opowieść  prowadzona jest przez trzecioosobowego narratora, mającego jednak wgląd
w myśli bohaterów.Dagerman oddaje ponadto głos głównemu bohaterowi.Bengt pisze bowiem listy adresowane przede wszystkim do siebie samego. Bezpośrednio wyraża dzięki temu swoje myśli oraz odczucia. Próbuje w ten sposób zwerbalizować problemy, z którymi się zmaga i traktuje tę formę wypowiedzi jako rodzaj autoterapii. Styl pisarski Dagermana
z pewnością nie należy do najłatwiejszych, gdyż każde napisane zdanie niesie ze sobą olbrzymi ładunek emocjonalny, co wymaga od czytelnika skupienia oraz cierpliwości. Wielkim atutem tej prozy jest sposób przedstawienia całej historii; pomimo że pisarz podnosi trudne, zawiłe problemy, narasta z każdym przeczytanym wypowiedzeniem ochota na dalsze zagłębianie się w lekturze. Dagerman doskonale gra na emocjach, wywołując sprzeczne reakcje, emocje. Podziw dla frazy oraz świadomość obcowania z geniuszem literackim towarzyszą od początku do końca lektury.

Na uwagę zasługuje również tłumaczenie. Justyna Czechowska świetnie oddaje poetykę Dagermana, a także atmosferę towarzyszącą bohaterom powieści. Język, jak u pisarza, jest nerwowy, bardzo emocjonalny. Czytelnik ma poczucie, że tekst brzmi naturalnie
i wiarygodnie, co nieczęsto zdarza się w trakcie czytania książek skandynawskich w języku polskim. Bardzo cieszy mnie, że Poparzone dziecko ukazało się w polskim przekładzie i liczę na przedstawianie polskim odbiorcom kolejnych wartościowych klasyków literatury szwedzkiej w ramach Serii dzieł pisarzy skandynawskich.

Mateusz Gaweł

Uprzejmie dziękujemy Wydawnictwu Poznańskiemu za udostępnienie egzemplarza recenzenckiego.

Źródła:                                                               

Fyrtiotalsprosaister [w:] Litteraturens historia i Sverige, pod. red. I. Alguin, A. Olsson i in., Studentlitteratur, Lund 2013.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s